Göbeklitepe: hram koji je iznova napisao priču o civilizaciji

Na krečnjačkom grebenu, oko 18 kilometara od grada Şanlıurfe u jugoistočnoj Turskoj, stoje krugovi od klesanih kamenih stubova starih oko 12.000 godina. Podigli su ih lovci-sakupljači, prije pojave keramike, i zbog njih su arheolozi morali iznova razmisliti o tome kako su se rane zajednice organizovale.

Göbeklitepe (piše se i Göbekli Tepe) i dalje se iskopava. Posljednje dvije sezone donijele su statuu ljudskog lika u prirodnoj veličini, radarsko snimanje zatrpanih padina i prva iskopavanja u novom području na sjeveru.

Šta je Göbeklitepe?

To je lokalitet iz predkeramičkog neolita: brdo s velikim kružnim i ovalnim ograđenim prostorima izgrađenim od krečnjačkih stubova u obliku slova T. UNESCO ga je upisao na Listu svjetske baštine u julu 2018. UNESCO monumentalne građevine datira u 10. i 9. milenijum p. n. e. i navodi da su stubovi isklesani iz krečnjačke zaravni pored njih.

Mnogi stubovi stoje u krugovima, a u središtu su dva viša. Neki dostižu visinu od oko pet metara. Obično se tumače kao stilizovane ljudske figure: poprečna greda je glava, a uspravni dio tijelo.

Na reljefima dominiraju životinje, a ljudskih likova ima malo. To je jedan od razloga zbog kojih je statua iz 2025. (o njoj niže) privukla toliku pažnju.

Ko ga je pronašao i kada?

Brdo je zabilježeno u jednom pregledu terena šezdesetih godina prošlog vijeka, ali je njegov značaj prepoznat tek sredinom devedesetih, kada ga je počeo proučavati Klaus Schmidt, arheolog Njemačkog arheološkog instituta (DAI). Časopis Smithsonian Magazine kasnije je naveo da su njegovi megaliti stariji od Stonehengea za oko 6.000 godina.

Danas iskopavanjem rukovodi Necmi Karul s Univerziteta u Istanbulu, u saradnji s DAI-jem i Freie Universität Berlin, u okviru programa Ministarstva kulture i turizma „Baština za budućnost”.

Zašto mijenja priču o civilizaciji?

Starija udžbenička priča teče pravolinijski: prvo zemljoradnja, zatim sela, pa spomenici i zajednička vjerovanja. Göbeklitepe je komplikuje. Njegovi graditelji bili su lovci-sakupljači, a ipak su lomili, klesali i podizali velike kamene stubove. UNESCO navodi da stubovi pokazuju novi nivo arhitektonskog i inženjerskog umijeća.

UNESCO lokalitet smješta i u Gornju Mesopotamiju, oblast u kojoj su nastale neke od najranijih zemljoradničkih zajednica na svijetu. Graditelji su živjeli tamo gdje je i kada je prelazak na zemljoradnju tek počinjao.

Kako su monumentalna gradnja i rana zemljoradnja bile povezane, i dalje je predmet rasprave. Jedan lokalitet to ne može riješiti.

Je li Göbeklitepe zaista bio hram?

Oznaka „hram” se zadržala, ali je istraživači danas dovode u pitanje. U radu iz 2011. u časopisu Current Anthropology, E. B. Banning je tvrdio da su građevine možda bile kuće bogate simbolikom. Ukazao je na svakodnevne aktivnosti na lokalitetu, poput obrade kremena i pripreme hrane.

Lee Clare, arheolog DAI-ja koji je vodio terenski rad na lokalitetu, navodi da duboka sondiranja i ponovno vrednovanje dokumentacije s dvije decenije iskopavanja (2015–2019) vode reviziji ranijih tumačenja na kojima počiva slika o „prvim hramovima na svijetu”.

Program PBS NOVA emitovan 25. februara 2026. iznosi dokaze o naseljenoj zajednici lovaca-sakupljača koja je na lokalitetu živjela dugim razdobljima. Obredi i svakodnevni život možda su jednostavno dijelili isto mjesto.

Šta je otkrila sezona 2025?

Ministar kulture i turizma Mehmet Nuri Ersoy objavio je 19. septembra 2025. otkriće statue ljudskog lika u prirodnoj veličini. Ležala je vodoravno u podnožju zida između dvije građevine poznate kao građevine B i D, s jasno oblikovanom glavom i torzom.

Prema časopisu Archaeology, to je prva takva statua pronađena na lokalitetu Göbeklitepe, iako su slične poznate s obližnjeg lokaliteta Karahantepe. Ersoy je rekao da je lik vjerovatno ostavljen kao zavjetni prinos i da bi nalaz trebalo da pomogne u objašnjenju obreda i vjerovanja neolitskog perioda.

Prema agenciji Anadolu, sezona je trajala oko pet mjeseci. Veći dio činili su radovi na konzervaciji, uključujući radove na zidovima i stubovima građevine C.

U oktobru 2025. časopis Archaeology izvijestio je o ispitivanju istočnih i južnih padina geomagnetikom, georadarom i lidarom. Otkriveni su dodatni kružni ograđeni prostori, velika građevina i manje građevine koje su možda bile rane nastambe.

Šta je otkrilo iskopavanje 2026?

Ove godine iskopavanje je otvoreno u novom području sjeverno od glavnog rova, nakon što su premještena maslinova stabla koja su tamo rasla. Hürriyet Daily News navodi površinu od oko 1.500 kvadratnih metara, gdje su pravougaone građevine iz druge faze naseljenosti lokaliteta ležale tik ispod površine.

U njima ima manje velikih stubova nego u čuvenim ograđenim prostorima. Karul je rekao da je prvi utisak tima da su neke od njih možda bile domovi. Ako se to potvrdi, velike zajedničke građevine i obične nastambe stajale su jedne pored drugih.

Može li se posjetiti Göbeklitepe?

Može. Agencija Anadolu izvijestila je 1. jula 2026. da je lokalitet od upisa na UNESCO-ovu listu 2018. posjetilo 4.409.590 ljudi. Lokalitet se nalazi blizu sela Örencik, oko 18 kilometara od Şanlıurfe. Radovi na konzervaciji traju, pa je prije nego što otputujete korisno provjeriti koja su područja otvorena.

Šta još nije poznato?

O tome zašto su ograđeni prostori na kraju zapunjeni zemljom i otpadom, i je li to bio namjeran čin zatvaranja, i dalje se raspravlja. Koliko se još ograđenih prostora krije pod zemljom, nije sigurno, mada radarsko snimanje iz 2025. upućuje na to da ih ima još.

Popularni prikazi starost lokaliteta navode kao 11.000 ili 12.000 godina. UNESCO-ov raspon od 10. do 9. milenijuma p. n. e. obuhvata obje vrijednosti, jer se lokalitet koristio kroz mnogo vijekova.

Ključne činjenice

• Göbeklitepe je UNESCO-ov lokalitet svjetske baštine (upisan u julu 2018), oko 18 km od Şanlıurfe.
• UNESCO njegove monumentalne ograđene prostore datira u predkeramički neolit, od 10. do 9. milenijuma p. n. e.
• Graditelji su bili lovci-sakupljači; stubovi u obliku slova T isklesani su iz susjedne zaravni.
• Naučnici se i dalje spore je li bio hram, naselje ili oboje.
• Statua ljudskog lika u prirodnoj veličini objavljena je 19. septembra 2025, a pronađena je između građevina B i D.
• Godine 2026. iskopavanje je počelo u novom području na sjeveru i otkrilo pravougaone građevine iz kasnije faze.
• Do jula 2026. lokalitet je posjetilo 4.409.590 ljudi, osam godina nakon upisa na UNESCO-ovu listu.

Ništa u našem ateljeu ne dolazi s ovakvih lokaliteta. Naši komadi su etnografski kućni predmeti i putuju s izvoznim dozvolama. Ali Göbeklitepe podsjeća koliko duboko u ovom kraju seže navika oblikovanja kamena, gline i drveta, i zašto dobro izrađen anadolski predmet i danas u dom donosi osjećaj mjesta.

Izvori

1. UNESCO World Heritage Centre: Göbekli Tepe
2. Anadolu Agency: Göbeklitepe draws 4.4M visitors in 8 years on UNESCO list (1 July 2026)
3. Hürriyet Daily News: New excavations at Göbeklitepe unearth rectangular structures (2026)
4. Archaeology magazine: Life-Size Human Statue Found at Göbeklitepe (29 September 2025)
5. Archaeology magazine: Subsurface Scanning Detects Structures at World's Oldest Cult Center (13 October 2025)
6. Anadolu Agency: 2025 dig season concludes at Göbeklitepe
7. Finestre sull'Arte: Göbeklitepe, new discovery and restoration (statue and reopening of Structure C)
8. Lee Clare, Göbekli Tepe, Turkey: a brief summary of research at a new World Heritage Site (2015–2019), e-Forschungsberichte des DAI 2020
9. E. B. Banning, So Fair a House: Göbekli Tepe and the Identification of Temples in the Pre-Pottery Neolithic of the Near East, Current Anthropology 52(5), 2011
10. Smithsonian Magazine: Gobekli Tepe, The World's First Temple?
11. PBS NOVA: Stone Age Temple Mystery (aired 25 February 2026)